Vesting Grave: de vaderlandse schietschijf:
Grave is een nationaal bekende klank. Vanwege de waterstanden. Beneden de sluis.. .'Plus 10', raadde Je als kind, nog voor de omroeper kon melden dat schippers met 'Min 30' rekening moesten houden. Fout dus. Stroomaf-waarts langs de Maas viel er nooit meer wat te melden.
De rivier heeft het verleden van dit vestingstadje eeuwenlang bepaald. Een stadje: In oorsprong Immers niet groter dan vierhonderd bij vierhonderd meter! Maar wat daar om gevochten is! Weinig Nederlandse steden zijn zo vaak belaagd als juist Grave.
Gek genoeg wordt pas sinds negen Jaar zicht geboden op de geschiedenis van deze zo veelvuldig in kruitdampen gehulde veste. De aanleiding is een uit de hand gelopen situatie. Iemand had een rekening te vereffenen met het gemeentebestuur, en baande zich een weg door het raadhuis, alsof Den Briel ingenomen moest worden.
Nationaal en Internationaal werd het geval besproken. Grave?! Een in België woonachtige zoon van een oud-notaris te Grave begreep ineens, wat hem te doen stond. HIJ bezat een partij oude prenten. Die moest hij daar maar eens te koop aanbieden.
Voor een zacht prijsje kwamen de prenten In Grave terecht. En met een verzameling prehistorische voorwerpen werd zo de basis gelegd voor een museum.
Met name een uit Nijmegen afkomstige leraar oude talen raakte aan de bestudering van die prenten verslingerd. Vanaf dat moment laat het Graafs museum, waarvan deze drs. Th. Hamers voorzitter werd, de geschiedenis niet meer met rust.
Door Koos Tuitjer
In het stadje is door de eeuwen heen voortdurend van alles afgebroken. Al dan niet met geweld. Maar er staat ook nog een heleboel rechtover-eind. Met of zonder scheuren.
Bij de geschiedvorsing alleen maar afgaan op de prenten, houdt een zeker risico in. Want er werd af en toe flink gejokt, zoals het er gedrukt staat.
Neem bijvoorbeeld de Hampoort. Dit jaar 300 jaar oud. Dat staat in elk geval zo vast als een muur. Een steen in de poortgevel van dit nog altijd indrukwekkende gebouw, vermeldt immers dit jaartal.
Maar ligging van de bestaande poort waaronder maar liefst twee bataljons droog bleven, geldt als de tweede variant voor een uitvalsweg richting Den Bosch.
De oorspronkelijke ligging werd vastgelegd in prenten. Maar na de zoveelste belegering van Grave, werd besloten de poort
een eindje verderop te plaatsen. Stond deze voorheen min of meer los in het stelsel, in 1626 werd zij opgenomen in de verdedigings-wal. Een kwestie van veranderde inzichten in de bewapening.
Hoe kwamen die prenten nu tot stand? Je stapte als Amsterdams graveur niet even in je auto, om ter plekke waarnemingen te doen.
Johan Blaeu, samensteller van de in 1649 uitgegeven atlas 'Tonneel der Steden', liet in elk geval zijn paard op stal. Uit de kast pakte hij een aardige gravure, waarop de belangrijke Maasvesting al eens precies was uitgetekend.
Misgreep
Een historische misgreep. Blaeu zag weliswaar kans een nog fraaiere prent te vervaardigen, maar zijn voorbeeld was sterk verouderd. Blau's Hampoort staat namelijk nog steeds op de plek, waar deze al een kwart eeuw niet meer stond.
De 'oude' Hampoort was overigens ongebruikt gebleven bij het binnentrekken van de troepen van de Hertog van Parma in 1586. De Spaanse veroveraar wist de stad te heroveren op de Geuzen.
Parma sloeg daartoe een bres in de ommuring rond het westelijke stadskwartier. De Hampoort ligt net aan de andere kant. Precies vijf reservisten komen nog door de straten van Grave toesnellen, om deze Spaanse vloed te keren.
De hoofdmacht van de verdediging wordt op dat moment al vermorzeld onder het overwicht van de Spaanse infanterie. Die bovendien een flinke ondersteuning krijgt van de artillerie. Deze is massaal in stelling gebracht rondom de stad.
Het gevecht is fascinerend uitgebeeld. De voorstelling tovert ook een glimlach op je gezicht. Aan de rokende vuurmonden te oordelen staat er die dag een oer-Hollandse noordwestenwind. Geen weer voor Spanjaarden om een succes te boeken. Toch wapperen enkele van hun vaandels fier in de oostenwind.
Grave: de meest gebruikte schietschijf in de Vaderlandse geschiedenis. Tot rond 1815. Nadien gingen de bewoners van het stadje als Doornroosje onder zeil Wanneer aan het einde van de 19e eeuw de aansluiting op de spoorlijn van Nijmegen naar Den Bosch ter sprake komt, houdt Grave de deur dicht. De postkoets bevalt toch ook goed!
Nee, dan het eeuwenlang in de vaart gehouden Maas-veer. De inzet van veel politiek gekrakeel. Enerzijds speelden er - globaal genomen - Brabantse en later Bourgondische belangen. Die dan voortdurend bestreden werden door de hertogen van Gelre, en
- weer later - de Staten der Zeven (Noordelijke) Provinciën.
Schakel
Grave is kortom eeuwenlang de schakel geweest in het machtsspel tussen het Noord en Zuid. En dat hebben de inwoners geweten.
Belangstelling uit Parijs was er ook: de Zonnekoning zelf sloeg zijn beleg voor Grave. De triomfantelijke entree van deze Lode-wijk XIV in 1672 leidde tot een regelrechte ramp. Driekwart van de stad werd met de grond gelijkgemaakt, wanneer in 1674 de stad door de Staatse troepen heroverd wordt. Dit onder de inspirerende leiding van stadhouder Willem III. In het gevecht kwamen 16000 (!)man om.
De Hampoort moest het ditmaal ook ontgelden. Maar niet zodra was de Franse overheersing ten einde, of daar meldden zich weer nieuwe vestingbouwers. Onder leiding van Storff de Belville werd het karwei aangepakt.
Nu breekt er ander rumoer los: een financieel schandaal. Bij de bouw van een nieuw verdedigingsstelsel wordt ontzettend geknoeid. En tegelijkertijd ondervinden de uitgevoerde werken grote kritiek van de van bouw-inspecteur Menno van Coehoorn.
De wapendeskundige meldt zijn grieven in een schrijven aan stadhouder Willem III, die weinig jaren ook als koning in Londen troont. Het document is opgedoken in Parijs.
Spionage?
Maar nu de vraag: hoe komt de brief in een Frans archief terecht? De gedachte aan spionage is niet helemaal ten onrechte. Het ' document bevatte tenslotte ge-klassificeerde militaire informatie.
Maar er is ook een andere mogelijkheid. Postzegels waren er in die tijd nog niet. Dus kon je ze ook niet verzamelen. Maar vestingtekeningen waren er wel. En verzamelaars van vestingprenten waren er dan ook te over.
Spionage is natuurlijk spannender. De Hampoort is later zelfs nog eens onderwerp geweest voor een jongensavontu-renboek. Uitgegeven in de jaren dertig van onze eeuw. 'Het geheim van de Oude Poort', geschreven door Bart Schouwink. Ook terug te vinden in de verzameling van het Graafs Museum.
Het Graafs Museum, Achter de Kerk 8, Grave. Di. t/m za. 10-12 en 13.30-17.30 uur; zO. 13.30-17.30 Gratis toegang. Dit jaar zijn er twee thema-tentoonstellingen te zien. Een is er gewijd aan de Hampoort; de tweede gaat over het naapen van andermans werk in de prentkunst: 'Plagiaat in de Prentkunst'.
Artikel uit De Gelderlander van waarschijnlijk 1992
